Toplumda din adına oluşmuş yanlış inanç ve amellerin ekserisi Mevzu/ uydurulmuş Hadislerden kaynaklanmaktadır. Halkın cahil kesimi, bunları sorgulayıp ayıklayamamış, çok sevdiği Peygamberine nispet edilen yalanları kemal-i hürmetle benimsemiş, hatta bu yalanlara sarılmanın kendisine şehit sevabı bile kazandıracağına inanmıştır.

Uydurulmuş hadislerin toplumda yapmış olduğu tahribat maalesef TAMİR EDİLEMEZ boyuttadır. Bizim amacımız, karınca kararınca Müslüman kardeşlerimizin dikkatlerini çekmek ve arı duru İslam’ı kendilerine takdim ve tavsiye etmektir.

UYDURULMUŞ HADİS NEDİR ?

Bir kimsenin uydurup, iftira ederek peygamberimize nispet ettiği hadislerdir. Yani, peygamberimizin demediği bir sözü, yapmadığı bir davranışı, onaylamadığı bir şeyi, peygamberimiz dedi, yaptı, onayladı diye ortaya atmaktır.

Uydurma hadisleri konu alan yüzlerce kitap yazılmış, bu kitaplarda hadis uyduran kişiler, hadis uydurulan konular ve uydurulmuş hadisler tek tek  açıklanmıştır.

Ama bugünkü nemelazımcı Müslüman tipi bunları araştırıp inceleyeceği yerde maalesef atalarının yolundan gitmiş, onlardan gördüklerinin yalan yanlış ayırdını yapmadan  takipçisi ve uygulayıcısı olmuştur.

Konunun bilimsel analizi çok uzun ve herkesin anlayacağı türden olmadığından biz, burada kısaca işin özünü sunup faydalı olmak arzusundayız.

HADİS UYDURMA İLK NE ZAMAN BAŞLADI ?

Dünyada her zaman insanları en iyi kandırmanın yolu; Allah’ı, peygamberi, Kur’an’ı, yani kısaca dini alet olarak kullanmak olmuştur. Bu tip aldatmalar, sadece İslâm tarihine de özgü değildir. İnsanlık, tarihinin her döneminde dinî inançları kullanılarak istismar edilmiştir.

Kur’an’ı tahrif edemeyeceklerini görenler, tabiri caizse surda delik açmanın Kur’an dışında bir takım yalanlarla mümkün olabileceğini düşünüp, kötü emellerini hadis uydurmak suretiyle gerçekleştirmişlerdir.

İslâm tarihinde ilk hadis uydurması peygamberimizin sağlığında yapılmış; bir kişinin sevdiği kızı alabilmek için peygamberimizin ağzından bir yalan uydurması ile başlamıştır. Bunu duyan peygamberimiz ise herkesi uyarmıştır:

“Kim bilerek ve kasten benim üzerime bir yalan söylerse ateşten yerine yerleşsin.”

O zamanki Müslümanların nitelikleri bu tip bir cinayete zaten elvermiyordu. Onlar Kur’an ile terbiye olmuş ve eğitilmiş kişilerdi. İşin ciddiyeti gereği, ince eleyip sık dokurlardı ve her duyduklarının peygamberimizden de teyidini alırlardı. Peygamberimizden sonra Ebu Bekir ve Ömer dönemlerinde de hadis uydurma pek görülmemiştir. Gerçi peygamberimizin ölümünden sonra ilk halife seçimi sırasında ortaya atılan “İmamlar Kureyş’ten olacaktır” hadisi tartışılmıştır ama peygamber ağzından söz aktarma o dönemde yaygın değildir.

Osman’ın öldürülmesinden sonra ise Müslümanlar arasında inanılmaz fitne ve olaylar baş göstermiş ve bunların taraftarları, otuz-kırk bin Müslüman’ın hatta sahabenin kanına girenler, olaylara ve tuttukları yola bir dayanak bulma mecburiyetine düşerek, hadis uydurmaya hatta uydurtmaya başlamışlardır. Herkes kendini öven, karşı anlayışı da yeren hadisler ortaya atmaya başlamış ve ilk hadis uydurma harekâtı böyle başlamıştır.

Ömer ve Ali’nin birkaç sahabeyi azarladıkları ve tartakladıkları olmuşsa da uydurma hadislerle mücadeleyi ilk defa ciddiye alan ve ayıklamayı ilk emreden Halife Ömer b. Abdülaziz olmuştur. Harun er-Raşid de hadis uyduranları katletmiştir.

Büyük hadis bilgini Abdullah b.El Mübarek bir gurup bilginle birlikte, uydurulmuş hadislerin tespit ve ayıklanmasına büyük emek vermiştir. (Allah onlardan razı olsun.)

HADİS UYDURMANIN AMAÇLARI:

  1-     Müslümanları içlerinden kendi silâhlarıyla vurmak, arı duru İslâm’ı tahrif ederek dini yozlaştırmak. (Bu amaç için genellikle Yahudi kökenli kişiler çok hadis uydurmuşlardır.)

  2-     Bazı mezhep ve tarikat gibi ekollerin kendilerini güçlendirmek ve taraftar toplama  gayretleri.

  3-     Cahil halkın sömürülmesi.

  4-     Devlet adamlarına yaranabilmek, onlardan makam mevki koparabilmek.

  5-     Din adamı geçinen bazı sapık ve cahil kimselerin, halkı ibadet ve takvaya gayret ettirmek, kötü şeylerden de uzak tutabilmek için peygamber adına hadis uydurmanın yararlı olacağı inancına sahip olmaları.

  6-     Siyasi çıkarlar. (İlk kez Osman ve Ali ihtilâfı döneminde yaygınlaşan uydurmacılık daha sonra Şam’da saraylarda devam etmiştir. İstanbul’un fethini müjdeleyen hadis de o dönem uydurmalarındandır.)

  7-     Irk, kabile, dil, şehir ve imam taraftarlığı. (FANATİZM)

  8-     Gaflet, cehalet, kibir. (Bazı raviler iyi ezberleyememiş, bazıları bunamış durumda hadis rivayet etmişlerdir. Bazıları yanlışı ortaya çıkınca düzeltmemiş, bazıları da karıştırmıştır.)

UYDURULMUŞ HADİS NASIL BELLİ OLUR ?

Bunun bir çok yolu ve usulü olmasına rağmen, bilimsel yöntemlerin herkes tarafından bilinmesi ve uygulanması imkânsızdır. Bu sebeple burada pratik ipuçları veriyoruz:

Uydurulmuş hadis;

  1-     Kur’an ve sahih sünnete aykırıdır.

  2-     Anlamı bozuktur.

  3-     Akla, bilime, tecrübeye, müşahedeye ve evrensel normlara ters düşer.

  4-     Ahlâksız, kişiliksiz, yalancı, çıkarcı vs. kişiler tarafından ortaya atılmıştır.

  5-     Rivayetteki sözler ve rivayetin konusu, peygambere yakışmayacak ölçüde bayağıdır.

  6-     Bir çok insan tarafından duyulması lâzım gelen konularda sadece bir kişi tarafından rivayet edilmiştir.

  7-     Rivayet eden kişinin çıkarları doğrultusundadır.

  8-     Tarihî ve coğrafî bilgilere uymaz.

  9-     Peygamber tarafından rüyada öğretildiği iddiası ile sunulur.

Uydurulmuş hadisleri tespit etmenin bunlara benzer daha bir çok yolu vardır. Ama bunların en sağlamı ve en kısa yolu hadisin KUR’AN İLE SAĞLAMASINI YAPMAKtır. Nasıl ki sarraflar altının saflık derecesini mihenk taşı ile tespit ederlerse, Müslümanlar da bir rivayetin doğru olup olmadığını Kur’an ile sağlama yaparak tespit etmelidirler. Kur’an’a ters olanların yalan ve uydurma oldukları kesindir.

Meselâ;
bir çok hadis kitaplarında,”VELED-İ ZİNA CENNETE GİREMEZ” ve “ÖLÜ, ARKASINDAN EHLİNİN AĞLAMASI NEDENİYLE AZAP OLUNUR”  hadisleri yer almaktadır. Kur’an ile sağlaması yapıldığında bu rivayetlerin En’âm suresinin, 164. ayetine aykırı oldukları görülmektedir:

“Şunu da söyle: Allah her şeyin Rabbi iken O’ndan başka bir rab mı arayayım? HERKESİN KAZANDIĞI KENDİ ÜSTÜNDE KALIR. HİÇ BİR GÜNAHKÂR BAŞKA BİR GÜNAHKÂRIN YÜKÜNÜ TAŞIMAZ. Sonunda dönüşünüz rabbinizedir. Tartışmaya girdiğiniz şeyleri o size haber verecektir.”

Başka bir örnek olarak;

“Bir kimse her gün yüzünden iki yüz ayet okursa ......MÜŞRİKLERDEN OLSA BİLE, ALLAH ANA BABASININ AZABINI HAFİFLETİR.” rivayetinin sağlamasını yaparsak, bu rivayetin de Bakara suresinin 86. ve 162. ayetleri ile Nahl suresinin 85. ayetine ters düştüğü görülmektedir. Yani bu hadis de kesin olarak uydurmadır.

Biz, yukarıda verdiğimiz esas ölçüleri doğrultusunda, her akıllı kişinin bu ölçülerle araştırma ve ayıklama yapabileceğine inanmaktayız. Dolayısıyla, kimden duyulursa duyulsun, hangi kitaptan okunursa okunsun her rivayetin mutlaka tahlili yapılmalı, yani her rivayet elekten geçirilmelidir. Toplumda sağlam diye bilinen kitaplar da buna dahildir. Onların içinde de yüzlerce yalan ve yanlış vardır.

İşte Sahih-i Buhari’den bir örnek; Kitabü-l Enbiya 83 numaralı hadis. Metin ve meali birlikte sunuyoruz:

“...Ebu hureyre RA. Şöyle demiştir. Rasulüllah SA. Şöyle buyurdu: “Âdem ile Mûsâ birbirine huccet getirip çekiştiler. Mûsâ, Âdem’e:

-Sen, günâhın seni cennetten çıkarmış olduğu Âdem’sin, dedi.

Âdem de Mûsâ’ya:

-Sen Allah’ın risâletleri ve kelâmı ile seçip üstün kıldığı Mûsâ’sın. Sonra sen,  ben yaratılmadan evvel üzerime takdir edilmiş bir işten dolayı beni kınıyorsun, dedi.

Bunun  ardından Rasulüllah iki kere: “böylece Âdem Mûsâ’ya delil ve bürhanla gâlip oldu” buyurdu.

Âdem ve Musa peygamberlerin yaşadıkları yerler ve yaşadıkları zamanlar itibariyle bir araya gelerek konuşmaları mümkün değildir. Bu rivayet hem tarihî hem coğrafî hem de Kur’an’ın verdiği bilgilere ters düşmektedir. O hâlde uydurmadır. Görüldüğü gibi, sağlam denilenlerin içerisinde de buna benzer uydurmalar vardır (hatta yüzlercesi vardır). Bazı rivayetlere ise uydurma sıfatı yetmemektedir. Çünkü içlerinde Kur’an’ın NOKSAN olduğunu iddia edecek kadar, rezil olanları bulunmaktadır.

Sonuç olarak, asılları Arapça olan yüzlerce uydurma hadis kitapları içerisinde on binlerce uydurulmuş hadis vardır. Çeşitli kaynaklar bunların sayısının tam olarak bilinemediğini ama kırk elli bin dolaylarında tahmin edildiğini yazarlar. Bu uydurulmuş hadislerin çoğu, daha sonra uyduranlar tarafından itiraf edilip açıklanmıştır. Ama buna rağmen bu uydurmaları kitaplardan ve toplumdan söküp atmak mümkün olmamıştır.

Ülkemizde bunların meşhur olanları ve dilimize çevrilmiş olanları da vardır. Meselâ İmam-ı Gazali’nin İhya-ü Ulumü-d Din’i, Tenbihü-l Gafilin, Dürretü-n Nasihin kitapları bunlardan bazılarıdır. Tasavvuf ve Tarikat çevrelerinde elden ele dolaşan kitaplar ve risaleler, İslâmî bir mahiyet taşımadığından konumuzu ilgilendirmemektedir.

KONULARI İTİBARİYLE, OY BİRLİĞİYLE UYDURMA OLDUĞU KABUL EDİLEN HADİSLER:

  1-     Kur’an surelerinin faziletlerini konu edinen hadisler.

  2-     Aklı yeren hadisler.

  3-     Haftanın belirli günlerinde nafile namazları öven ve tavsiye eden hadisler.

  4-     Recep ve Şaban aylarının faziletini ve bu aylarda tutulan orucun faziletini konu alan hadisler.

  5-     Aşure günüyle ilgili hadisler.

  6-     Peygamberimizin eşi Ayşe’ye “Humeyra” (sarışın)diye hitap eden hadisler.

  7-     Kutuplar, gavslar gibi tarikat ve tasavvuf imamlarını konu alan hadisler.

  8-     Mehdi ile ilgili hadislerin bir kısmı 

  9-     Şehirleri öven, bazı şehirlerin faziletlerinden bahseden hadisler.

10-     Gaybe ait, yani geleceğe dair tarih veren hadisler. (Şu tarihte şu olacak, şu gün şu olur gibi.)

11-     Bekârlığı öven hadisler.

12-     Horoz, güvercin ve tavuk ile ilgili hadisler.

13-     Peygamberler ve bazı kişilerin kabirleri hakkındaki hadisler.

14-     Ebu Hanife ve İmam-ı Şafi’nin adlarının anıldığı hadisler.

15-     Mürcie, Cehmiyye, Kaderiyye, Eş’ariyye mezheplerinden bahseden hadisler.

16-     Kıyamet alametlerinin belirli aylarda ortaya çıkacağını haber veren hadisler.

17-     Bir peygamberden daha çok bir ihtisas sahibinin tavsiyelerine benzeyen hadisler. Meselâ; “Keşkek beli kuvvetlendirir”, “Yumurta ve soğan kısırlığı giderir” hadisleri gibi.

18-     İmanın artıp eksilmesine dair hadisler.

19-     Medine, Mekke ve Kudüs’ün dışındaki şehirleri öven ya da kötüleyen hadisler.

20-     Sevap veya ceza konusunda çok abartılı hadisler.

21-     Hızır ve İlyas’ın hayatta olduklarına dair hadisler.

22-     Abbasoğullarının hilâfetini haber veren hadisler.

23-     Arap’ı, Kureyş’i ölçüsüz öven, diğer ırkları yeren hadisler.

24-     Satranç ile ilgili hadisler.

25-     Çocuğa Ahmed, Muhammed adını koymanın faziletine dair hadisler.

26-     Evlâdı ve malı kötüleyen hadisler. (“Sizden birinizin yüz altmış yılından sonra köpek eniği yetiştirmesi, çocuk yetiştirmesinden daha hayırlıdır” hadisi gibi.)

27-     İfade tarzı ve içeriği saçma olup peygambere yakışmayan hadisler

28-     Akik taşından yapılmış yüzük takmanın faziletine dair hadisler.

29-     Mescide kandil takmanın, hasır (halı, kilim) sermenin faziletine dair hadisler.

30-     Ticareti kötüleyen hadisler.

31-     Mercimek, pirinç, bakla, patlıcan, üzüm, pırasa, karpuz, ceviz gibi yiyecek maddeleri ve gül, nergis, menekşe gibi çiçek ve bitkiler hakkındaki hadisler.

32-     “Ya Ali!” diye başlayan ve Ali’ye vasiyet niteliği taşıyan tüm hadisler.

Tüm hadis ve din bilginlerince uydurma oldukları oy birliğiyle kararlaştırmış ve konuları itibariyle yukarıda sıralanmış olan özellikler dikkate alınmak suretiyle, uydurulmuş hadisler kolaylıkla ayıklanabilir. Bilhassa da çeşitli yayınlarla (meselâ takvim yapraklarında ve gazete sayfalarında) günlük hayatımıza sokulmak istenen imzasız, hadis diye millete sunulan sözlerin mutlaka tahlilinin yapılması gerekmektedir.

uydurmalar

Mezhepçi Arap’lar Arap olmayanlara “ mevali” adını takmışlar-dır. İkinci sınıf gözüken bu sınıfın Arap’larla evlenmemesi gerekti-ği şeklinde izahlar yapanlar, bu şekilde hadis uyduranlar bile olmuştur:
Arap’lar Arap’ların eşitidir. Mevali de Mevali’nin. Ey Mevali, içinizde Arap’lar ile evlenmiş olanlar suç işlemiş olurlar, kötü yapmış olurlar.

Muttaki 8/24-28- Lewis Çevirisi

Ey Arap kendinden olanla ve kendi denginle evlen ve yapacağın çocukların safiyeti bakımından dikkatli ol ve asla zenci ile evlenme. Çünkü zenciler çarpık yaratık olduklarından onlarla evlenenlerin çocukları sakat ve çarpık doğar.

Muttaki 8/24-28- Lewis Çevirisi

a- Hadis Istılahları İlmi:  Ravinin ve mervinin (rivayet olunanın) kabul ve red bakımından durumunun kendi vasıtası ile bilenebildiği ilim demektir.

b- Faydası: Ravi ile mervîden kabul ve red olunanı bilmektir.

Hadis, Haber, Eser, Kudsî Hadis

Hadis: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e isnad edilen söz, fiil, takrîr ya da niteliktir.

Haber:  Hadis  anlamındadır.  Hadis  için  yapılan  tanım  gözönünde  bulundurularak  nasıl tanımlanacağı da bilinmiş olur. Haberin Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e de, başkasına da  isnad  edilen  rivayet  olduğu  da  söylenmiştir.  Bu  durumda  haber  hadisten  daha  genel  ve kapsamlı olur.

Eser; ise, sahabiye ya da tabiîye isnad edilendir. Bazan kayıtlı olarak Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e isnad edilenin kastedildiği de olabilir. Bu durumda: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den rivayet edilen eserden... diye söylenir.

Kudsi  hadis:  Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem'in  yüce  Rabbinden  yaptığı  rivayettir. Aynı zamanda buna Rabbanî hadis ve ilâhî hadis de denilir.

Buna  örnek:  Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem'in  yüce  Rabbinden  şöyle  dediğine  dair yaptığı rivayettir: "Ben kulumun yanında benim hakkımda zan ettiği gibiyim. O beni andığı vakit,  ben  onunla  birlikteyim.  Eğer  beni  kendi  içinde  anarsa,  ben  de  onu  kendi  nefsimde anarım.  Eğer  beni  bir  topluluk  arasında  anarsa,  ben  de  onu  onlardan  daha  hayırlı  bir topluluk arasında anarım."

Kudsî hadis mertebe itibariyle Kur’ân ile nebevî hadis arasında bir yerdedir. Çünkü Kur’ân-ı Kerim hem lafız, hem mana itibariyle yüce Allah'a nisbet edilir. Nebevî hadis ise hem lafız, hem  mana  itibariyle  Peygamberimize  nisbet  edilir.  Kudsî  hadis  ise  mana  itibariyle  yüce Allah'a nisbet edilir, ama lafız itibariyle değil. Bundan dolayı kudsi hadis lafzı ibadet kastı ile okunmaz  ve  namazda  da  tilavet  edilmez.  Kudsî  hadisle  benzerini  getirmek  için  meydan okumak (tehaddî) söz konusu değildir. Kur’ân-ı Kerim'in nakledildiği gibi tevatür yoluyla da nakledilmemiştir.   Aksine   kimi   kudsî   hadisler   sahih,   kimi   zayıf,   kimisi   de   mevzu (uydurma)dır.

Bize Naklediliş Yolları İtibariyle Haberin Kısımları

Haber bize naklediliş yolları itibariyle: Mütevatir ve âhâd olmak üzere iki kısma ayrılır.

Mütevatir:

Adeten yalan söylemek üzere birbirleriyle anlaşmaları imkânsız bir topluluğun rivayet ettiği ve maddi bir şeye isnad ettikleri rivayettir.

Mütevatir, hem lafız, hem mana itibariyle mütevatir sadece manasıyla mütevatir olmak üzere iki kısma ayrılır.

Hem  lafız,  hem  mana  itibariyle  mütevatir:  Ravilerin  hem  lafzı,  hem  de  manası  üzerinde ittifak ettikleri mütevâtir rivayettir.Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem'in:  "Kim  benim  aleyhime  kasten  yalan  uydurursa cehennemdeki  yerine  hazırlansın"  buyruğu  buna  örnektir.  Bu  hadisi  Peygamber  Sallallahu aleyhi vesellem'den altmışdan fazla sahabi rivayet etmiş bulunmaktadır. Cennetle müjdelenen on sahabi de bunlar arasındadır. Bunlardan da pekçok sayıda kimse rivayet etmiştir.

Mana itibariyle mütevatire gelince: Ravilerin genel anlamı itibariyle ittifak ettikleri, fakat her hadisin özel manası ile münferid kaldığı rivayetlerdir. Şefaate dair hadisler ile mestler üzerine meshetmeye dair hadisler buna örnektir. Hadis usulü ilmine dair nazım bir metin hazırlayanlardan birisi bu hususta şöyle demektedir: "Tevatüren gelenler arasında: Kim aleyhine yalan uydurursa...

"Ve kim Allah'tan mükâfat bekleyerek, Allah için bir ev (mescid) bina ederse hadisleri ile Ru'yet (Allah'ın görülmesi), şefaat ve Havz hadisleri Bir de mestler üzerine mesh hadisleri vardır. Bunlar bu hadislerin bir kısmıdır." Her iki kısmıyla mütevatir:

1-  İlim  ifade  eder.  Bu  da  kendisinden  nakledildiği  zata  nisbetinin  sahih  olduğunun  kat'i (kesin) olması demektir.

2-  Eğer  haber  anlamını  ihtiva  ediyorsa,  tasdik  edilmesi,  eğer  istek  (emir  ve  yasak)  ihtiva ederse uygulanması suretiyle neye delâlet ediyorsa gereğince amel etmeyi de ifade eder.

Âhâd:

Mütevatirlerin dışında kalanlardır.

Rivayet yolları itibariyle: Meşhur, aziz ve garib olmak üzere üç kısma ayrılır.

1- Meşhur: Üç ve daha fazla kişinin rivayet ettiği fakat tevatür sınırına ulaşmayan rivayettir. Örneğin: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: “Müslüman diğer müslümanların dilinden ve elinden kurtulduğu kimsedir.”

2- Aziz: Sadece iki kişinin naklettiği rivayettir. Örnek: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: “Sizden  herhangi  bir  kimse  beni  çocuğundan,  babasından  ve  bütün  insanlardan  daha  çok sevmedikçe iman etmiş sayılmaz.”

3- Garîb: Sadece bir kişinin naklettiği rivayettir. Örnek: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: “Ameller ancak niyetler iledir ve her kişi için sadece niyeti vardır...” Bu  hadisi  Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem'den  sadece  Ömer  b.  el-Hattab  rivayet etmiştir. Ömer'den de sadece Alkame b. Ebi Vakkas rivayet etmiştir. Alkame'den ise yalnız Muhammed b. İbrahim et-Teymî rivayet etmiştir. Muhammed'den sadece Yahya b. Said el- Ensarî  rivayet  etmiştir.  Bunların  hepsi  de  tabiîndendir.  Daha sonra  Yahya'dan  bunu  pekçok kimse rivayet etmiştir.

Mertebe itibariyle de beş kısma ayrılır: Sahih li zâtihî, sahih li gayrihî, hasen li zatihî, hasen li gayrihî ve daîf (zayıf)

1- Sahih li zâtihî: Zaptı tam, adaletli ravinin muttasıl bir senedle rivayet ettiği, şaz olmayan ve mertebeden kabule engel bir illeti bulunmayan rivayettir. Örnek: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Allah kim hakkında hayır murad ederse onu dinde fakih kılar."2[2]

Hadisin sıhhati şu üç hususla bilinir:

    1- Hadis’in Buhârî ve Muslim'in Sahih’leri gibi hadisleri sahih kabul etmekte sözlerine itimad edilen kimselerin tasnif ettikleri eserlerde bulunması.

    2-  Hadislerin  sahih  olduğunu  belirtmekte  sözüne  güvenilen  ve  bununla  birlikte  bu  hususta müsamahakârlıkla  tanınmamış  imam  (kendisine  uyulan  önder)  bir  zatın,  hadisin  sıhhatini açıkça ifade etmesi.

    3- Ravilerinin ve rivayet yollarının tetkik edilmesi.

Eğer  sıhhat  şartları  eksiksiz  olarak  tesbit  edilebilirse,  o  zaman  hadisin  sahih  olduğuna  dair hüküm verilir.

    2- Sahih li gayrihî: Bu bir kaç yoldan rivayet edilmesi halinde, hasen li zatihi olan hadistir. Örnek: Abdullah b. Amr b. el-Âs Radıyallahu anh'ın rivayetine göre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ona bir ordu hazırlamasını emretmiş, fakat deve bulunamamış. Bunun üzerine Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem  şöyle  buyurmuştur:  “Sen  bize  zekat  zamanı  gelene kadar dişi deve karşılığında bizim adımıza deve satın al!” diye buyurdu. Bunun üzerine bir deveyi iki hatta üç deve karşılığında aldığı oluyordu.Hadisi İmam Ahmed, Muhammed b. İshak yoluyla, Beyhaki, Amr b. Şuayb yoluyla rivayet etmişlerdir. Bu yolların herbiri tek başına hasen mertebesindedir. Her ikisinin bir arada olması halinde hadis sahih li gayrihî mertebesine çıkar. Buna  "sahih  li  gayrihî"  denilmesinin  sebebi  şudur:  Eğer  herbir  rivayet  yolu  tek  başına  ele alınacak olursa sahih mertebesine ulaşmaz. Her iki rivayet yolu gözönünde bulundurulunca bu hadis kuvvet kazanır ve nihayet sahih li gayrihî mertebesine çıkar.

3- Hasen li zâtihî: Adaletli olmakla birlikte zaptı pek kuvvetli olmayan bir kimsenin muttasıl bir senetle rivayet ettiği, şazlıktan ve reddedilmeyi gerektiren illetten uzak hadistir. Hasen li zâtihî ile sahih li zâtihî arasındaki tek fark, sahih hadiste zaptın tam olma  şartının koşulması ile birlikte, hasen li zatihide bunun şart olmamasıdır.

Örnek: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: “Namazın  anahtarı  taharet  (abdest),  onun  tahrimi  (namaza  girmek  dolayısıyla  namazın dışındaki fiillerin haram kılınması) tekbir, tahlili (namaz dışındaki fiillerin mübah olması) ise selam vermektir.” Ebû  Dâvûd'un  tek  başına  rivayet  ettiği  hadisler  hasen  hadislerdendir.  Bu  iki  hususu  (yani, hasen ile sahih arasındaki fark ile bu son cümleyi) İbnu's-Salâh belirtmiştir.

4- Hasen li gayrihî: Zayıf hadisin, biri diğerini telafi edecek ve aralarında yalancı ve yalanla itham olunmuş bir ravi bulunmayacak şekilde birkaç yoldan nakledilmesidir.

Örnek: Ömer b. el-Hattab Radıyallahu anh dedi ki: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem dua ettiğinde ellerini uzattığı takdirde onları yüzüne sürmeden geri çekmezdi. Bu  hadisi  Tirmizî  rivayet  etmiştir.  Bulûğu'l-Merâm'da  (İbn  Hacer)  dedi  ki:  Bu  hadisin  Ebû Dâvûd  ve  başka  eserlerde  şahitleri  bulunmaktadır.  Bunların  toplamı  hadisin  hasen  olmasını gerektirir. Buna hasen li gayrihi deniliş sebebi, herbir rivayet yolu tek başına ele alındığı takdirde hasen mertebesine  ulaşamamasıdır.  Fakat  bütün  rivayet  yolları  gözönünde  bulundurulunca  bu mertebeye ulaşacak şekilde kuvvet kazandığı görülür.

5- Zayıf: Sahih ve hasen şartlarını taşımayan hadistir.

Örnek: "Su-i zanda bulunarak insanlardan korununuz" hadisi. el-Ukaylî,  İbn  Adiy,  Hatib  Bağdâdî,  Dımaşk  Tarihi’nde  İbn  Asakir,  Müsnedu'l-Firdevs  adlı eserinde  Deylemî,  Nevâdiru'l-Usul  adlı  eserinde  Tirmizî  el-Hakim  -Sünen  sahibi  Tirmizî değil-, Tarihlerinde Hakim ve İbnu'l-Carud'un tek başlarına rivayet ettikleri hadislerin zayıf olduğu ihtimali kuvvetlidir.

Âhâd Haberlerin Hükmü

Zayıf hariç olmak üzere âhâd hadisler:

1- Zan ifade eder. Bu da bu rivayetlerin kendisinden naklolunduğu zata nisbetinin sahih olma ihtimalinin  ağır  olması  demektir.  Ancak  bu  zan  az  önce  sözü  geçen  mertebelerine  göre farklılık  arzeder.  Karineler  çoğalır,  asıl  kaideler  de  onun  muhtevâsının  lehine  şahitlikte bulunursa bu tür haberlerin ilim ifade ettiği haller dahi olabilir.

2- Eğer bir haber mahiyetinde ise, tasdik edilmesi, eğer bir talep ifade ediyorsa, uygulanması suretiyle delâleti gereğince amelde bulunmak. Zayıf  hadise  gelince  ne  zan,  ne  de  amel  ifade  eder.  Onu  delil  olarak  kabul  etmek  de  caiz değildir, zayıf olduğunu açıklamadan zikretmek de caiz değildir. Terğib ve terhib (teşvik ve korkutma)  mahiyetinde  olanlar  müstesnâ.  Bir  grup  ilim  adamı  şu  aşağıdaki  şartlara  bağlı olarak zikredilmesini müsamaha ile karışlamışlardır:

1- Zayıflık derecesi ileri olmamalı

2- Terğib ve terhibin sözkonusu edildiği amel, aslı itibariyle sabit olmalı

3-  Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem'in  onu  söylediğine  itikad  etmemeli  (kesin  olarak inanmamalı) Buna göre böyle bir hadisin teşvik ile ilgili hususlarda zikredilmesinin faydası, kişiyi teşvik edilen bir  amele  teşvik etmek  olur.  Bu  da  sevap  kazanmak  ümidinden  ötürü  sözkonusudur. Eğer bu yolla sevap elde edilirse mesele yok. Öyle olmazsa ibadette gayret ortaya koymasının ona  zararı  olmaz  ve  emrolunan  işi  yapmak  dolayısıyla  sözkonusu  olan asıl  sevabı  da kaçırmamış olur.

Terhib  (korkutmak)  ile  ilgili  hususlarda  zikredilmesinin  faydası,  ise  kişiyi  korkutulan  bir ameli işlemekten uzak tutmaktır. Çünkü böyle bir cezanın verileceğinden korkulur. Böyle bir işten uzak kalırsa zararı olmaz ve sözü edilen ceza ile de karşı karşıya gelmez.

Li Zâtihî Sahih’in Tanımının Açıklanması

Daha önceden de geçtiği gibi sahih li zâtihî, zaptı tam, adaletli ravilerin muttasıl senedle, şaz olmayan ve kabule engel bir illeti bulunmayan rivayetidir, diye tarif edilmiştir. Adalet, din ve insanlık ve mertlik bakımından istikamet üzere olmaktır.

Dinde istikamet ise  farzları eda, fasıklıkla nitelendirilmeyi gerektiren haramlardan sakınmaktır. Mertlik bakımından istikamet   ise   kişinin   insanlar   tarafından   övülmesini gerektiren âdâb ve ahlakı yerine getirmesi, insanların kendisini yermelerini gerektiren âdâb ve ahlakı da terketmesidir. Ravinin adaletli olduğu, bu husustaki yaygın kanaat ile anlaşılır. Meşhur imamlar olan Malik, Ahmed, Buhârî ve benzerleri, bir de bu hususta sözlerine itibar edilen kimselerin bu hususu açıkça ifade etmelerinden anlaşılır.

Zaptın  tam  olması  ise  ravinin  tehammül  ettiği  (aldığı)  işitilen  veya  görülen  bir  rivayeti herhangi  bir  fazlalık  katmadan,  eksiltmeden  öğrendiği  gibi  eda  etmesi  (nakletmesi)dir. Bununla birlikte basit yanlışların zararı olmaz. Çünkü hiç kimse bundan kurtulamaz.

Ravinin  zapt  sahibi  olduğu,  onun  -çoğunlukla  dahi  olsa-  sika  ve  hafız  ravilere  uygun rivayetlerinden  ve  bu  hususta  sözüne  itibar  edilen  kimselerin  buna  dair  açık  ifadelerinden anlaşılır.

Senedin  Muttasıl  Olması,  her  ravinin  kendisinden  rivayet  yaptığı  şahıstan  dolaysız  ya  da hükmen rivayet alması demektir. Dolaysız  rivayet  alması  ya  da  kendisinden  rivayet  yaptığı  kimse  ile  karşılaşarak  ondan rivayeti dinlemesi ya da görmesi ve filan bana anlattı (haddesenî) yahut ondan dinledim ya da onu gördüm ve benzeri ifadeler kullanması demektir.

Hükmen  ise  ravinin  rivayet  naklettiği  kimsenin  çağdaşı  olan  birisinden  semâ’  (dinleme)  ve görme  ihtimalini  ifade  eden  bir  lafızla  rivayette  bulunmasıdır.  Mesela  filan  dedi  yahut filandan ya da filan şunu yaptı ve benzeri ifadeler ile rivayet nakletmesi gibi. Rivayet edenin rivayet naklettiği zat ile çağdaş olmakla birlikte karşılaştıklarının sabit olması şart  mıdır  yoksa  bunun  sadece  mümkün  olması  yeterli  midir?  Bu  hususta  iki  görüş  vardır. Buhârî birinci görüştedir, Muslim de ikinci görüşü kabul etmiştir. Nevevi, Muslim'in görüşü hakkında şunları söylemektedir: Muhakkikler onun böyle bir şey söylediğini kabul etmezler. Bizlerin, Muslim'in Sahih'inde bu görüş ile amel etmediği yargısına varışımızın sebebi onun (aynı rivayet ile ilgili) pek çok yolları bir arada zikretmiş olmasıdır. Bu kadar rivayet yolu ile birlikte  kendisinin  caiz  kabul  ettiği  bu  hükmün  varlığını  kabul  etmemize  imkan  kalmaz. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır. Ancak bu husus müdellis olmayan raviler hakkında söz konusudur. Müdellis olan bir ravinin hadisinin  muttasıl  olduğuna  hükmetmek,  ancak  bizzat  işittiğini  yahut  gördüğünü  sarahaten ifade etmesi halinde söz konusu olabilir.

Senedin muttasıl olmadığı iki husus ile bilinir:

1-  Kendisinden  rivayet  nakledilen  ravinin  temyiz  yaşına  ulaşmadan  önce  vefat  ettiğinin bilinmesi

2-  Ravinin  yahutta  hadis  imamlarından  herhangi  birisinin  o  kimseden  naklettiği  rivayetin muttasıl olmadığını yahut ondan bir şey dinlemediğini ya da ondan diye naklettiği hadisleri rivayet etmediğini açıkça ifade etmesidir.

Şaz  olmak:  Sika  olan  bir  ravinin  ya  adaletinin  mükemmelliği  yahut  zaptının  eksiksizliği dolayısıyla kendisinden daha tercihe değer olan bir raviye yahut çok sayıdaki ravilere yahut rivayet olunanın olması gereken şekle ya da buna benzer bir duruma muhalif olarak yaptığı rivayettir. Örnek:  Abdullah  b.  Zeyd'in,  Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem'in  abdest  alışına  dair naklettiği hadise göre o elinde artan sudan başka bir su ile (yani ayrıca su alarak) başını ve kulaklarını meshetti. Bu hadisi bu lafız ile Muslim, İbn Vehb yoluyla rivayet etmiştir.

Yine Beyhaki o yolla fakat; başı için aldığı sudan ayrı kulakları için de su aldı, lafzı ile rivayet etmiştir. Beyhaki'nin  rivayeti  şazdır.  Çünkü  onu  İbn  Vehb'den  rivayet  eden  sika  bir  ravi  olmakla beraber kendinden sayıca daha çok kimsenin naklettiği rivayete muhaliftir. Zira İbn Vehb'den kalabalık   bir   topluluk   Muslim'in   rivayet   ettiği   lafızla   rivayet   etmişlerdir.   Buna   göre Beyhaki'nin  rivayeti  sahih  değildir.  Ravileri  sika  olsalar  bile.  Çünkü  bu  rivayet  şaz  olmak özelliğinden kurtulmamıştır.

Kabule Engel Bir İllet (İllet-i Kâdiha)

Hadisin gerektiği gibi incelenmesinden sonra, onun kabul edilmesini engelleyen bir sebebin bulunduğunun anlaşılmasıdır. Mesela hadisin munkatı yahut mevkûf olduğunun görülmesi ya da ravinin fasık yahut hıfzı kötü ya da bid'atçi olduğu ve rivayet edilen bu hadisin bid'atini pekiştirdiğinin  görülmesi  ve  buna  benzer  durumların  anlaşılması.  Bu  takdirde  hadis,  kabul edilmesini engelleyen bir illetten uzak kalamadığı için sahih olarak değerlendirilemez. Meselâ, İbn Ömer Radıyallahu anh'ın rivayetine göre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem şöyle buyurmuştur: “Ay hali olan bir kadın ve cünup olan bir kimse, Kur’ân'dan hiçbir şey okumaz.”

Bu  hadisi  Tirmizî  rivayet  etmiş  olup:  Biz  bu  hadisi  ancak  İsmail  b.  Ayyaş'ın,  Musa  b. Ukbe'den... bir rivayeti olarak biliyoruz, demiştir.

Sened zahiri itibariyle sahihtir, fakat İsmail'in Hicazlılardan naklettiği rivayetin zayıf olması gibi  bir  illet  olduğu  belirtilmiştir.  Bu  da  bu  tür  rivayetlerdendir.  Buna  göre  bu  hadis  kabul edilmesini engelleyen bir illeti (illet-i kâdiha)den kurtulamayışından ötürü sahih değildir.

Şayet  illet,  kâdiha  değil  ise  (kabule  engel  teşkil  etmiyor  ise)  hadisin  sahih  ya  da  hasen olmasına engel değildir.

Mesela, Ebu Eyyub el-Ensarî Radıyallahu anh'ın rivayetine göre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem şöyle buyurmuştur:

"Kim ramazan ayını oruç tutar, sonra da arkasından şevvalden altı gün tutarsa bütün seneyi oruç tutmuş gibi olur."

Bu   hadisi   Muslim,   Sad   b.   Said   yoluyla   rivayet   etmiştir.   Hadis   ondan   dolayı   illetli görülmüştür. Çünkü İmam Ahmed zayıf olduğunu belirtmektedir. Ancak böyle bir illet kâdiha değildir.  Çünkü  bazı  hadis  imamları  onun  sika  olduğunu  söylemişlerdir.  Diğer  taraftan  bu rivayeti   nakletmekte   ona   mutabaat   edenler   de   vardır.   Muslim'in   bu   hadisi   Sahih'inde kaydetmiş  olması  da  ona  göre  sahih  olduğunu  ve  bu  illetin  kabule  engel  teşkil  etmediği kanaatinde olduğunu göstermektedir.

Aynı Hadiste Sahih Ve Hasen Olma Niteliklerinin Birarada Bulunması

Sahih  hadisin  hasen  hadisten  ayrı  bir  kısım  olduğu  daha  önceden  belirtilmişti.  Bunlar birbirlerinden   farklıdırlar;   fakat   bazen   bir   hadisin   "hasen   sahih"   diye   nitelendirdiğini görebiliyoruz. Aralarındaki bu farklılıkla birlikte bu iki niteliği bir arada nasıl anlayabiliriz?

Deriz ki: Eğer hadisin iki rivayet yolu var ise bu şu demektir. Bu iki rivayet yolundan birisi sahih,  diğeri  hasendir.  Böylelikle  bu  hadiste  iki  rivayet  yolu  gözönünde  bulundurularak  iki nitelik te bulunmuş olur. Şayet  hadisin  bir  rivayet  yolu  varsa  bu  hadisin,  sahih  mertebesine  ulaştı  mı,  yoksa  hasen mertebesinde midir, tereddüt ifade ettiği anlamına gelir.

Munkatı’ Hadis

Munkatı’  sened:  Senedi  muttasıl  olmayan  demektir.  Daha  önce  sahih  ve  hasen  hadisin şartları arasında senedin muttasıl olması gerektiği de belirtilmiş bulunmaktadır. Munkatı’ senedin dört kısmı vardır: Mürsel, muallak, mu’dal ve munkatı:

1-  Mürsel:  Sahabinin  ya  da  tabiînden  olan  bir  kimsenin  peygamberden  duymadığı  bir  şeyi peygambere ref’ etmesi (nisbet etmesi) demektir.

2- Muallak: Senedinin baş tarafları zikredilmeyendir. Bazen  muallak  ile  bütün  senedi  zikredilmemiş  olan  hadis  te  kastedilebilir.  Buhârî'nin: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem her zaman Allah'ı zikrederdi, rivayeti gibi. Umde müellifi gibi musanniflerin sened zikretmeksizin hadisi, aldıkları asıl kaynaklara nisbet ederek  naklettiklerine  gelince,  hadisin  nisbet  edildiği  asıl  kaynağa  bakılmadıkça  muallak olduğuna hüküm verilmez. Çünkü onu nakleden, hadisi bizzat senediyle nakleden değildir. O fer’ durumundadır, ferin hükmü ise aslın hükmü ile aynıdır.

3- Mu’dal: Senedinde arka arkaya iki ve daha fazla ravinin zikredilmediği hadistir.

4-  Munkatı’:  Senedinde  bir  ya  da  arka  arkaya  olmamak  şartı  ile  daha  fazla  ravinin hazfedildiği rivayettir. Bazan  bununla:  Senedi  muttasıl  olmayan  herbir  rivayetin  kastedildiği  de  olur.  Bu  durumda sözü geçen bütün bu dört kısmı kapsar. Meselâ,  Buhârî  şöyle  der:  Bize  el-Humeydî  Abdullah  b.  ez-Zübeyr  anlattı  dedi  ki:  Bize Süfyan  anlattı,  dedi  ki:  Bize  Yahya  b.  Said  el-Ensarî  anlattı,  dedi  ki:  Bana  Muhammed  b. İbrahim et-Teymî'nin haber verdiğine göre o Alkame b. Ebi Vakkas el-Leysî'yi şöyle derken dinlemiştir: Ben Ömer b. el-Hattab Radıyallahu anh'ı minber üzerinde şöyle derken dinledim: Rasûlullah  Sallallahu  aleyhi  vesellem'i  şöyle  buyururken  dinledim:  "Ameller  ancak  niyetler iledir..." Eğer bu senetten Ömer b. el-Hattab Radıyallahu anh kaldırılacak olursa bu hadise "mürsel" adı verilir. Şayet "el-Humeydî" zikredilmezse muallak denilir. Şayet senedinden Süfyan ile Yahya b. Said zikredilmeyecek olursa mu’dal adını alır.

Şayet  ondan  sadece  Süfyan  yahutta  onunla  birlikte  et-Teymî  de  zikredilmeyecek  olursa munkatı’ adını alır. Senedi    munkatı’     hadis    zikredilmeyen      ravinin     durumu     bilinmediğinden      ötürü    bütün kısımlarıyla merduttur. Aşağıdakiler müstesnâ:

1- Sahabinin rivayet ettiği mürsel,

2- İlim ehlinden pekçok kimseye göre tabiînin büyüklerinin3[3]  rivayet ettiği mürsel, eğer bir başka mürsel ile yahut sahabinin uygulaması, ameli ya da kıyas ile desteklenirse,

3- Muallak: Eğer Buhârî gibi sahih rivayetlerin zikredilmesi esası ile yazılmış bir kitapta kesin ifadeler ile muallak olarak zikredilmişse,

4- Bir başka yoldan muttasıl olarak rivayet edilmiş olup, kabul şartlarını da eksiksiz olarak taşıyorsa.

Tedlîs

Tedlîs:     Hadisi    gerçekte    bulunduğu     dereceden    daha    üstün    bir    mertebede    olduğunu vehmettirecek bir senedle nakletmektir.

Tedlîs iki kısımdır: İsnaddaki tedlîs ve şuyûh Tedlîsi

1)  İsnaddaki  Tedlîs:  Kişinin,  karşılaştığı  kimselerden  duymadığı  bir  sözü  yahut  yaptığını görmediği bir fiili o sözü duyduğunu ya da (o fiili) gördüğünü vehmettirecek şekilde rivayet etmesidir. Mesela dedi, yaptı, ya da filandan filan dedi yahut yaptı ve buna benzer ifadeler kullanması.

2)  Şuyûh  Tedlîsi:  Rivayeti  naklederek  şeyhini  (kendisinden  hadis  aldığı  hocasını)  meşhur olduğu nitelikten bir başkası ile zikretmesi ve böylelikle onun bir başka ravi olduğu izlenimini vermesidir. Bunu da ya kendisinden yaşça daha küçük olmasından ötürü böyle yapar ve bunu kendisinden  daha  aşağı  mertebede  bulunandan  rivayet  ettiğinin  açığa  çıkmasını  istemez. Yahutta insanların hocalarının fazla olduğunu sanması için ya da başka maksatlarla yapar.

Tedlîs yapanlar pek çoktur. Aralarında zayıf raviler de, sika raviler de vardır. Hasan-ı Basri, Humeyd et-Tavîl, Süleyman b. Mehran, el-A’meş, Muhammed b. İshak, el-Velid b. Muslim gibi. Hadis hafızları tedlîs yapanları beş mertebeye ayırmışlardır:

1- Tedlîs yaptığı ancak nadiren görülenler Yahya b. Saîd gibi.

2-  Hadis  imamlarının  Tedlîs  yapmasını  muhtemel  görmekle  birlikte,  imamlığı  ve  yaptığı rivayetlere  göre  tedlîsinin  azlığı  dolayısıyla  sahihlerde  rivayetleri  nakledilenler.  Süfyan  es- Sevrî gibi; yahutta ancak sika bir raviden tedlîs yapanlar; Süfyan b. Uyeyne gibi.

3- Ebu Zübeyr el-Mekkî gibi sikalara bağlı kalmaksızın (herkesten) çokça Tedlîs yapanlar.

4- Çoğunlukla zayıf ve meçhul ravilerin rivayetlerini Tedlîs yaparak nakledenler. Bakiyye b.el-Velid gibi.

5- Bir başka sebep dolayısıyla da zayıf ravi kabul edilenler. Abdullah b. Lehîa gibi. Müdellisin naklettiği hadis makbul değildir. Ancak kendisi sika bir ravi olur ve kendisinden rivayet  naklettiği  kimseden  doğrudan  hadisi  aldığını  açıkça  ifade  ederse  müstesnâ.  Bu durumda mesela, şöyle der: Filanı şöyle derken dinledim, yahut şöyle yaparken gördüm yahut bana anlattı (haddesenî) ve buna benzer bir ifade kullanmalıdır. Fakat  Buhârî  ve  Muslim'in  Sahih'inde  Tedlîs  yapan  sika  ravilerden  Tedlîs  sigası  ile  gelen rivayetler makbuldür. Çünkü imamlar bu iki kitapta nakledilen rivayetleri herhangi bir ayırım sözkonusu olmadan kabul ile karşılamışlardır.

Muzdarib

Muzdarib: Ravilerin, senedinde ya da metninde ihtilâf ettikleri ve bunların birarada telifine ya da tercihine imkân bulunmayan rivayetlere denir.Örnek: Ebu Bekr Radıyallahu anh'dan rivayet edildiğine göre o Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e: Gördüğüm kadarıyla saçların ağardı demiş, Peygamber bunun üzerine: "Hud (suresi) ve kardeşleri (benzeri sureler) benim saçlarımı ağarttı" diye buyurdu.

Bu hadis yaklaşık on farklı şekilde rivayet edilmiştir. Mevsul ve mürsel olarak rivayet edildiği gibi  Ebu  Bekir,  Aişe  ve  Sa’d'dan  müsned  olarak  da  rivayet  edilmiştir.  Telifin  (cemin)  da, tercihin de mümkün olamayacağı daha başka ihtilaflarla da rivayet edilmiştir.

Şayet cem (rivayetlerin telifi) mümkün olursa cem etmek gerekir ve ızdırab ortadan kalkar. Örnek: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in Veda haccında ne için ihrama girdiğine dair rivayetler arasında ihtilâf bulunmasıdır. Bu rivayetlerin bazısında onun hac için ihrama girdiği belirtilirken, diğer bazısında o temettu’ haccı için ihrama girmiş, bir diğer kısmında da onun hac ve umreyi birlikte (hacc-ı kıran) yaptığı zikredilmiştir. Şeyhu'l-İslam İbn Teymiye der ki: Bunlar arasında herhangi bir çelişki yoktur. O kıran haccı gibi  temettu  ve  haccın  amellerini  müfred  olarak  (hacc-ı  ifrad  gibi)  yaptı  ve  iki  ibadet  olan umre  ve  haccı  da  birlikte  (hacc-ı  kıran)  yaptı.  Böylelikle  o  iki  ibadeti  birarada  yapmak itibariyle  hacc-ı  kıran  yapmış  oldu.  İki  tavaf  ve  iki  ayrı  say'den  birisini  yapmış  olması itibariyle  hacc-ı  ifrad  iki  yolculuktan  birisini  yapmayarak  rahat  etmiş  olması  itibariyle  de temettu’ haccı yapmış oldu.

Şayet tercih yapma imkânı olursa tercih edilen gereğince amel edilir ve aynı şekilde ızdırab ortadan  kalkmış  olur.  Mesela:  Bureyde4[4]   Radıyallahu  anha'nın  hadisindeki  rivayetlerin ihtilafı  böyledir.  O  azad  edildiğinde  Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem  onu  kocası  ile birlikte  evli  kalmayı  sürdürmek  yahut  ondan  ayrılmak  hallerinden  birisini  seçmekte  serbest bırakmıştı. Acaba onun kocası o zaman hür müydü, köle miydi?

el-Esved'in, Âişe Radıyallahu anha'dan rivayetine göre kocası hür idi. Urve b. ez-Zübeyr ile Kasım b. Muhammed b. Ebi Bekr'in ondan rivayetine göre ise o köle idi. Her ikisinin rivayeti el-Esved'in  rivayetine  tercih  edilmiştir.  Buna  sebep  ise  Urve  ile  Kasım'ın,  Aişe'ye  olan akrabalıklarıdır. Çünkü Aişe Radıyallahu anha, Urve'nin teyzesi, Kasım'ın halası idi. Esved ise  ona  akrabalık  bağı  bulunmayan  yabancı  birisi  olmanın  yanında,  rivayetinde  inkıtâ’  da vardır. Muzdarib  zayıftır,  delil  olarak  gösterilemez.  Çünkü  onun  muzdarib  olması  ravilerinin  zapt sahibi olmadıklarını gösterir. Ancak eğer ızdırab hadisin aslı ile ilgili değilse zarar vermez. Mesela, Fedâle b. Ubeyd Radıyallahu anh'ın hadisindeki rivayetlerin ihtilafı bu kabildendir. Buna göre o Hayber günü oniki dinara bir gerdanlık satın almıştır. Bu gerdanlıkta hem altın, hem de boncuk vardı. Fedâle dedi ki: Ben bunları birbirinden ayırdım. Bu gerdanlıkta on iki dinardan  daha  fazla  altın  olduğunu  gördüm.  Bunu  Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem'e söyledim. Altını ayrılmadıkça satılmaz” diye buyurdu. Bazı rivayetlerde belirtildiğine göre Fedale bu gerdanlığı satın almış, diğer bazı rivayetlerde ise  bir  başkası  kendisine  böyle  bir  gerdanlığı  satın  alma  hakkında  soru  sormuş,  kimi rivayetlerde  de  o,  gerdanlık  altın  ve  boncuktan  idi,  kimilerinde  altın  ve  mücevherat  idi, kimilerinde  ise  altın  ile  birbirine  bağlanmış  boncuklardı,  kimi  rivayetlerde  oniki  dinara, kimilerinde ondokuz dinara, bazısında da yedi dinara satın aldığını belirtmiştir. Hafız  İbn  Hacer  dedi  ki:  Bu  durum  zayıf  olmasını  (hadisi  kastediyor)  gerektirmez.  Aksine hadisin  delil  olarak  gösterilmesindeki  maksat  olduğu  gibi  durmaktadır.  Bunda  bir  ihtilâf yoktur.  O  da  (altın  ve  diğer  maddelerin)  ayrılmadıkça  satılmasının  nehyedilmiş  olmasıdır. Bunların  cinsi  ya  da  değerinin  ne  kadar  olduğu  ile  ilgili  ifadeler  ise  bu  durumda  hadisin muzdarip olmasını gerektirecek şekilde ileri sürülemez. Aynı  şekilde  ravinin  tayini  hususunda  ittifak  edilmekle  birlikte  adında,  künyesinde  ya  da benzer  bir  husustaki  ayrılıklar  da  ızdırabı  gerektirmez.  Nitekim  bu,  sahih  hadislerde  çokça görülen bir husustur.

Metinde İdrâc

Metinde idrâc: Ravilerden birisinin hadise gerekli açıklamayı yapmaksızın kendiliğinden bir söz araya sokuşturmasıdır. Bunu ya bir kelimeyi açıklamak, ya bir hüküm istinbat etmek ya da bir hikmeti beyan etmek için yapar.

İdrâc hadisin başında, ortasında ve sonunda olabilir. Başında yapılan idrâca örnek: Ebu Hureyre Radıyallahu anh'ın rivayet ettiği: "[Abdest azalarını iyice yıkayınız (isbâğl)]. Ayak topuklarının ateşten vay haline!" Buradaki  "abdest  azalarını  iyice  yıkayınız"  ifadesi  Ebu  Hureyre'nin  sözünden  müdrec  (derc edilmiş,  araya  sokuşturulmuş)  bir  ifadedir.  Buhârî'nin  yine  ondan  naklettiği  şöyle  dediğine dair  rivayet  bunu  açıklamaktadır:  Ebu  Hureyre  dedi  ki:  Abdest  azalarını  iyice  yıkayınız. Çünkü Ebu'l-Kasım Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: “Ateşten topukların vay haline!” Hadisin  ortasında  idrâca  örnek:  Âişe  Radıyallahu  anhâ’nın,  Rasûlullah  Sallallahu  aleyhi vesellem'e vahyin ilk gelişi ile ilgili hadisi gösterilebilir. Orada diyor ki:

"Hira  dağında  inzivâya  çekilir  ve  orada  belli  sayılarda  geceler  boyunca  tehannüs  [taabbud demektir] ederdi." Hadisteki  "o  taabbud  demektir"  ifadesi  ez-Zührî'ye  ait  müdrec  bir  sözdür.  Bunu  Buhârî'nin yine onun yoluyla şu lafızla gelen rivayeti açıklamaktadır: Peygamber Hira mağarasına gider ve  orada  tehannüs  ederdi.  (ez-Zührî)  dedi  ki:  [Tehannüs  teabbud  demektir.]  Belli  sayıdaki gecelerde (tehannüs ederdi). Hadisin  sonunda  idrâca  örnek:  Ebu  Hureyre  Radıyallahu  anh'dan  rivayete  göre  Peygamber Sallallahu  aleyhi  vesellem  şöyle  buyurmuştur:  “Şüphesiz  benim  ümmetim  kıyamet  gününde abdest izleri dolayısıyla elleri ve ayakları nurlanmış olarak çağırılacaklardır. [Binaenaleyh sizden kim bu nurlanacak kısımlarını uzatabilirse onu yapsın.]

Buradaki "binaenaleyh sizden kim bu nurlanacak kısımlarını uzatabilirse onu yapsın" ifadesi, Ebu Hureyre'nin sözü olup, müdrec bir ifadedir. Bunu sadece Nuaym b. el-Mücemmir, Ebu Hureyre'den naklettiği rivayette zikretmiştir. Ondan Müsned'de nakledilen rivayetinde şöyle dediği  zikredilmiştir:  "Binaenaleyh  kimin...  gücü  yeterse"  ifadesi  Peygamber  Sallallahu aleyhi  vesellem'in  sözü  müdür,  yoksa  Ebu  Hureyre'nin  sözü  müdür  bilemiyorum,  fakat hafızlardan  birden  çok  kişi  bunun  müdrec  bir  ifade  olduğunu  açıklamış  bulunmaktadır. Şeyhu'l-İslam  İbn  Teymiye  de:  Bunun  Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem'in  sözlerinden olmasına imkân yoktur, demektedir.

c- Bir delil bulunmadıkça hadiste idrâc olduğuna hüküm verilemez. Bu da ya ravinin kendi sözüyle  veya  muteber  bir  imamın  sözüyle  ya  da  sözün  kendisinden  Peygamber  Sallallahu aleyhi vesellem’in söylemesinin imkansız olduğunun anlaşılmasıyla bilinir.

Hadiste Ziyade

Hadiste ziyade: Ravilerden birisinin hadisten olmayan bir şeyi hadise katması demektir.

İki kısma ayrılır:

1-   İdrâc   kabilinden   olması:   Bu,   ravilerden   herhangi   birisinin   hadis   olarak   değil   de kendiliğinden eklediği bir fazlalıktır. Bunun hükmü az önce açıklandı.

2- Bazı ravilerin bu fazlalığın bizzat hadisten olduğunu ifade ederek gelmesi.

Eğer bu ziyade sika olmayan bir ravi tarafından zikredilmiş ise kabul edilmez. Çünkü onun münferiden  yaptığı  rivayet  kabul  olunmazken,  başkasından  ayrı  fazladan  yaptığı  rivayetin reddedilmesi  öncelikle  söz konusudur.  Şayet  bu  ziyade  sika  bir  raviden  geliyor  ise  eğer kendisinden daha çok rivayeti bulunan yahut daha sika bir kimsenin rivayeti ile uyuşmuyor ise bu fazlalık kabul edilmez. Çünkü bu durumda bu fazlalık şâz olur.

Mesela, Malik'in Muvatta'daki rivayetine göre İbn Ömer Radıyallahu anh namaza başladığı vakit ellerini omuzlarının hizasına kaldırırdı. Başını rükû’dan kaldırdığı vakit de daha aşağı kaldırırdı. Ebû Dâvûd dedi ki: Bildiğim kadarıyla onları daha aşağı kaldırdığını İmam Malik'ten başkası sözkonusu etmemiştir. Halbuki  İbn  Ömer  Radıyallahu  anh'dan  Peygamberimize  merfû’  olarak  naklettiği  sahih rivayetinde belirttiğine göre; Peygamberimiz namaza başladığı vakit ellerini omuz hizalarına kadar  kaldırırdı.  Rükû’a  vardığında  da,  rükû’dan  başını  kaldırdığında  da  -herhangi  bir  fark olmadan- ellerini omuz hizasına kaldırırdı.

Eğer  yaptığı  fazlalık  başkasının  rivayetine  aykırı  değil  ise  kabul  edilir.  Çünkü  bu  rivayette fazla bir bilgi vardır. Örnek:  Ömer  Radıyallahu  anh'ın  rivayet  ettiği  hadise  göre  o  Peygamber  Sallallahu  aleyhi vesellem'i şöyle buyururken dinlemiştir: “Sizden herhangi bir kimse abdest alır ve azanın son noktasına  kadar  ulaşır  yahut  abdest  azalarını  iyice  yıkar,  sonra  da:  Şehadet  ederim  ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur ve Muhammed Allah'ın kulu ve Rasûlüdür, derse mutlaka ona cennetin sekiz kapısı da açılır, hangisinden dilerse girer.”

Muslim  bu  hadisi  iki  yoldan  rivayet  etmiş  olup,  bunlardan  birisinde  "...Allah'tan  başka..." sözünden sonra "o bir ve tektir, onun ortağı yoktur" ziyadesi vardır.

Hadisi İhtisar Etmek

Hadisi ihtisar etmek: Hadisi rivayet edenin ya da  nakledenin hadisten bir şeyler  hazfetmesi (onları zikretmemesi)dir. Ancak beş şart ile caizdir:

1- İstisnâ, gaye, hal, şart ve buna benzer hadisin anlamını ihlâl etmemesi Örnek:  Peygamber  Sallallahu  aleyhi  vesellem  buyurdu  ki:  "Altını  altın  karşılığında  misli misline  olmadıkça  satmayınız.";  "Mahsulün  olgunlaşacağı  ortaya  çıkmadıkça  satmayınız.";  "Hakim kızgın iken iki kişi arasında sakın hüküm vermesin." Kendisine, kadın rüyada ihtilam olduğu takdirde gusletmesi gerekir mi diye soran Um Süleym'e cevap olarak söylediği: "Suyu gördüğü  takdirde  evet"  diye  cevap  vermesi;  "Sizden  herhangi  bir  kimse:  Allah'ım  dilersen bana mağfiret buyur demesin"; "Mebrur haccın cennetten başka hiçbir mükafâtı yoktur" gibi.

Bu    hadislerde     Peygamberimizin       "misli    misline    olmadıkça";    "Olgunlaşacağı    ortaya çıkmadıkça";  "O  kızgın  iken";  "Suyu  gördüğü  takdirde";"Dilersen";"Mebrûr"  lafızlarının hazfedilmesi  (zikredilmemesi)  caiz  değildir.  Çünkü  bu  sözleri  hazfetmek  hadisin  anlamını ihlâl eder.

2- Hadisin zikredilmesine sebep teşkil eden bölüm hazfedilmemelidir.

Örnek:  Ebu  Hureyre  Radıyallahu  anh'ın  rivayet  ettiği  şu  hadistir:  Bir  adam  Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e şöyle sordu: "Biz  denizde  yolculuk  yapıyoruz.  Beraberimizde  az  miktarda  su  taşıyoruz.  O  su  ile  abdest alırsak  susuz  kalırız,  deniz  suyuyla  abdest  alabilir  miyiz?"  Peygamber  Sallallahu  aleyhi vesellem:

"O suyu temiz, ölüsü helâl olandır" diye buyurdu. Burada  "o  suyu  temiz  olandır"  buyruğunun  hazfedilmesi  caiz  değildir.  Çünkü  hadis  bu sebeple sözkonusu edilmiştir. Hadisten maksat ta odur.

3-  Hazfedilen  bölüm  sözlü  ya  da  fiilî  bir  ibadetin  niteliğini  açıklamak  için  zikredilmemiş olmalıdır. Örnek:  İbn  Mesud  Radıyallahu  anh'dan  gelen  rivayete  göre  Peygamber  Sallallahu  aleyhi vesellem şöyle buyurmuştur: "Sizden herhangi bir kimse namazda oturduğu takdirde: "En güzel ibadetler dualar, hoş ve temiz zikirler Allah'a mahsustur. Selam sana ey peygamber! Allah'ın rahmeti ve bereketleri de.  Selam  bizlere  ve  Allah'ın  salih  kullarına  şehadet  ederim  ki,  Allah'tan  başka  hiçbir  ilah yoktur ve yine şehadet ederim ki, Muhammed onun kulu ve Rasûlüdür" desin. Burada   bu   hadiste   belirtilen   meşru   nitelik   ile   ilgili   herhangi   bir   bölümün   -hadiste hazfolduğuna işaret edilmedikçe- hazfedilmesi caiz değildir.

4- Hazfedenin lafızların medlûllerini, anlamı ihlâl eden (bozan) ve etmeyen hazfi bilen birisi olmalıdır ki, farkına varmaksızın anlamı ihlâl eden bir hazifte bulunmasın.

5-  Ravinin  hadisi  ihtisar  ettiği  yahut  eğer  tam  olarak  rivayet  ederse  ona  bir  fazlalık  kattığı şeklinde hıfzı kötü birisi zannedilecek şekilde itham altında tutulan birisi olmaması gerekir. Çünkü böyle bir durumda hadisi kısaltması hadisin kabulünde tereddüt etmeyi gerektirir ve bu sebeple hadis zayıf olur.

Bu şart bilinen ve tedvin edilmiş kitaplar dışındaki hadisler hakkında sözkonusudur. Çünkü bu kitaplara başvurmak suretiyle tereddüt ortadan kaldırılabilir.

Şayet bu şartlar eksiksiz bulunacak olursa hadisi ihtisar etmek caiz olur. Özellikle de hadisin herbir  bölümünü  uygun  yerinde  delil  göstermek  için  hadisin  taktî’i  (uygun  yerlerden  kısım kısım ayrılarak rivayet edilmesi) caizdir. Çünkü bu iş, muhaddis ve fukahâ tarafından çokça yapılmıştır.

Fakat  daha  uygun  olan  hadisin  ihtisâr  edilerek  rivayet  edilmesi  halinde  hadiste  ihtisarda bulunulduğuna işaret ederek: İlâ âhiri'l-hadis (hadisi sonuna kadar zikretti) yahutta: Zekere’l hadis (hadisin, geri kalan bölümlerini zikretti) ve benzeri ifadeler kullanır.

Mana Yoluyla Hadis Rivayeti

Mana yoluyla hadis rivayeti: Kendisinden hadis rivayet edilenin kullandığı lafızlardan başka lafızlar kullanarak hadisi nakletmek demektir.

Ancak üç şartla caizdir:

1- Dil ve kendisinden rivayette bulunulanın maksadı açısından hadisin anlamını bilmesi.

2-  Ravinin  hadisin  anlamını  ezberlemiş  olmakla  birlikte  lafzını  unutması  sebebiyle  bunu gerektiren bir zorunluluğun bulunması.

Eğer  lafzını  hatırlıyor  ise  muhatabın  dili  ile  ona  anlatmaya  gerek  duyulması  hali  dışında değişiklikte bulunması caiz değildir.

3-  Lafzın  zikir  ve  benzeri  hadislerde  olduğu  gibi  telaffuzları  ile  ibadet  olunan  türden olmaması.

Eğer hadisi manasıyla rivayet ederse bunu hissettirecek ifadeler kullanarak hadisin sonunda:

“Yahut nasıl buyurmuşsa öyle” ya da “buna yakın ifadelerle...” demesi gerekir. Nitekim Enes Radıyallahu  anh'ın  rivayet  ettiği;  mescidde  küçük  abdestini  bozan  bedevi  ile  ilgili  olayı anlatan hadis te böyledir: Daha sonra Rasûlullah Sallallahu aleyhi vesellem onu çağırdı ve ona dedi ki: “Bu mescidlerde bu türden küçük abdest ve pisliklerin yapılması uygun değildir. Mescidler ancak  yüce  Allah'ı  zikretmek,  namaz  kılmak  ve  Kur’ân  okumak  içindir.”  Ya  da  Rasûlullah Sallallahu aleyhi vesellem'in buyurduğu ifadeler gibi... Namazda   bilmeden   konuşan   Muaviye   b.   el-Hakem'in   hadisinde   de   nakledildiği   üzere Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem namaz kıldıktan sonra ona şunları söylemişti: “Şüphesiz  bu  namazda  insanların  sözleri  türünden  şeyler  konuşmak  uygun  değildir.  Onda söylenebilecek sözler tesbih, tekbir ve Kur’ân kıraatidir.” Yahut Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in söylediği gibi.

Mevzu (Uydurma) Rivayetler

Mevzu: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem aleyhine yalan olarak uydurulmuş hadistir. Hükmü: Reddedilmesidir. Böyle bir rivayeti ancak ondan sakındırmak maksadıyla uydurma olduğu açıklanarak zikretmek caiz olur. Çünkü Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem şöyle buyurmuştur: "Her kim yalan olduğunu gördüğü bir hadisi benden diye naklederse o, yalan söyleyenlerden birisidir."5[5]

Hadisin uydurma olduğu bir kaç yolla bilinebilir. Bazıları:

1- Hadisi uyduranın bunu itiraf etmesi

2-  Hadisin  akla  aykırı  olması.  Mesela,  iki  çelişkili  hususu  birarada  sözkonusu  etmesi, imkânsız bir şeyin varlığını dile getirmesi yahut vacip (var olması zorunlu) bir şeyin varlığına aykırı ifadeler taşıması ve benzeri hususlara aykırılığı.

3-  Dinde  kesin  olarak  bilinen  hususlara  muhalif  olması.  Mesela  İslam’ın  rükünlerinden birisini  kaldırması,  faizi  ya  da  benzer  bir  hükmü  helal  kılması  yahut  kıyametin  kopacağı zamanı  tayin  etmesi  yahut  Muhammed  Sallallahu  aleyhi  vesellem'den  sonra  bir  peygamber gönderilmesinin mümkün olduğunu ifade etmesi ve buna benzer hususlar ihtiva etmesi.

Uydurma hadisler pek çoktur. Bunlardan bazıları:

1- Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in kabrini ziyarete dair hadisler.

2- Recep ayının faziletine ve onda namaz kılmanın üstünlüğüne dair hadisler.

3-   Musa   aleyhisselam'ın   arkadaşı   olan   Hızır'ın   hayatta   olduğuna   ve   onun   Peygamber

Sallallahu aleyhi vesellem'in huzuruna geldiğine ve defninde bulunduğuna dair hadisler

4- Çeşitli konulara dair hadisler. Bunların bazısını zikredelim: "Arapları   şu   üç   sebep   dolayısıyla   seviniz.   Çünkü   ben   arabım,   Kur’ân   arapçadır, cennetliklerin                          konuşacağı    dil     arapçadır.";    "Ümmetimin   ihtilâfı     rahmettir.";    "Hiç ölmeyecekmiş gibi dünyan için çalış, yarın ölecekmiş gibi âhiretin için çalış."; "Dünya sevgisi hertürlü  günahın  başıdır.";  "Vatan  sevgisi  imandandır.";  "En  hayırlı  isimler  hamd  ve  abd anlamını ihtiva eden isimlerdir."; "Bir satış ve onunla birlikte bir şart yasaklanmıştır."; "Sizin oruç tuttuğunuz gün kurban keseceğiniz gündür. (Kurban bayramının ilk günüdür.)"

Sünneti savunmak ve ümmeti sakındırmak amacıyla mevzu hadisler ile ilgili gerekli bilgileri vermek üzere hadis alimleri pek çok eser telif etmişlerdir. Meselâ:

1-  İbnu'l-Cevzî  (vefatı  597  H.)'nin  el-Mevzuâtu'l-Kübrâ  adlı  eseri.  Fakat  bütün  mevzu hadisleri toplamadığı gibi mevzu olmayan hadisleri de mevzu göstermiştir.

2-  Şevkânî  (vefatı  1250  h.)  el-Fevâidu'l-Mecmûa  fi'l-Ahadîsi'l-Mevzûa.  Mevzu  olmayan hadisleri mevzu diye göstermek suretiyle bir çeşit gevşeklik göstermiştir.

3-  İbn  Arrak  (vefatı  963  h.)  Tenzihu'ş-Şeria  el-Merfua  ani'l-Ahbari'ş-Şenia  el-Mevdua.  Bu hususta yazılmış en kapsamlı kitaptır.Hadis uyduranlar pek çoktur. Onların ünlü büyüklerinden bazıları:

İshak  b.  Necîh  el-Malatî,  Me'nun  b.  Ahmed  el-Herevî,  Muhammed  b.  es-Saib  el-Kelbî,  el- Muğire b. Said el-Kûfî, Mukatil b. Ebi Süleyman, el-Vâkidî, İbn Ebi Yahya.

Hadis uyduranlar çeşit çeşittir.

1-  Müslümanların  akidesini  ifsad  etmek,  İslâmı  bozmak,  hükümlerini  değiştirmek  isteyen zındıklar: Ebu Cafer el-Mansur'un öldürdüğü Muhammed b. Said el-Maslûb (haça gerilerek öldürülen) gibi. Bu Enes'den Peygamberimize merfû’ diye şöyle bir hadis uydurmuştur: “Ben  peygamberlerin  sonuncusuyum.  Allah'ın  dilemesi  müstesnâ.  Benden  sonra  peygamber gelmeyecektir.” Abdu'l-Kerim b. Ebi'l-Avcâ’ da bu kabildendir. Bunu da Abbasî emîrlerinden birisi Basra'da öldürmüş  ve  öldürüleceği  vakit  şunları  söylemiştir:  “Ben  aranızda  haramı  helal,  helali  de haram kıldığım dörtbin hadis uydurdum.” Denildiğine göre zındıklar Rasûlullah Sallallahu aleyhi vesellem'in hakkında ondörtbin hadis uydurmuşlardır.

2-  Halife  ve  emirlere  yakınlaşmak  isteyenler.  Gıyas  b.  İbrahim  gibi.  Bu,  güvercinlerle oynamakta olan Mehdi'nin yanına girince ona: Mü'minlerin emirine hadis naklet, denildi. O da peygamberimize kadar giden uydurma bir sened zikretti ve şöyle dedi: “Deve, ok, at ya da kanatlı (kuş) olması dışında yarış olmaz.” el-Mehdi: Böyle bir şeyi uydurmasına ben sebep oldum, dedikten sonra güvercinleri terketti ve kesilmelerini emretti.

3- Avama yakınlaşarak gözlerine girmek isteyenler. Bunlar avamı teşvik yahut korkutmak ya da   mal   yahut   mevki   elde   etmek   amacıyla   garip   şeyleri   zikrederlerdi.   Mescidlerde, toplantılarda dehşete düşülecek şekilde garip şeyler anlatan kıssacılar bu kabildendir.

Ahmed  b.  Hanbel  ile  Yahya  b.  Maîn'den  nakledildiğine  göre  onlar  er-Rusâfe  mescidinde namaz  kılmışlar.  Kıssacının  biri  ayağa  kalkarak  kıssa  anlatmaya  koyulup  demiş  ki:  Bize Ahmed b. Hanbel ile Yahya b. Maîn anlattı. Sonra da Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e kadar  ulaşan  bir  sened  zikrederek  dedi  ki:  Her  kim  lâ  ilâhe  illallah  diyecek  olursa  Allah  o kimse için her bir kelimeden gagası altından, tüyü mercandan bir kuş yaratır... deyip uzunca bir  kıssa  anlattı.  Kıssalarını  anlatıp  bitirdikten  ve  bağışları  aldıktan  sonra  Yahya  eliyle  ona işaret  etti.  O  da  bir  bağış  alacağını  düşünerek  yanına  gitti.  Yahya  ona:  Bu  hadisi  sana  kim nakletti diye sordu. Kıssacı: Ahmed b. Hanbel ile Yahya b. Maîn dedi.

“Yahya:  Yahya  b.  Maîn  benim,  bu  da  Ahmed  b.  Hanbel'dir.  Fakat  biz  hiç  de  Rasûlullah Sallallahu aleyhi vesellem'in hadisinde böyle bir şey duymadık” dedi. Bunun üzerine kıssacı şunları söyledi:

“Ben Yahya b. Maîn'in ahmak olduğunu duyar dururdum. Ancak şu saate kadar bundan emin değildim. Sanki bu dünyada sizden başka Yahya b. Maîn ile Ahmed b. Hanbel yokmuş gibi konuşuyorsun.  Ben  Ahmed  b.  Hanbel  ve  Yahya  b.  Maîn  diye  bilinen  onyedi  kişiden  hadis yazdım.” Ahmed elbisesinin yeninin yüzüne örterek: “Bırak bunu da kalkıp gitsin”, dedi. O da onlarla alay eden bir tavırla kalkıp gitti.

4-  Dinî  hamaset  sahipleri  de  İslâm’ın  faziletli  gördüğü  işler,  bununla  alakalı  hususlar, dünyaya  karşı  zâhid  davranmak  ve  buna  benzer  hadisler  uydurmuşlardır.  Maksatları  ise insanların  dine  yönelmelerini,  dünyaya  karşı  da  zahid  olmalarını  sağlamaktır.  Merv  kadısı Ebu  Asme  Nuh  b.  Ebi  Meryem  gibi.  Bu  tek  tek  Kur’ân  surelerinin  faziletleri  hakkında  bir hadis uydurmuş ve şöyle demiştir: “İnsanların Kur’ân'dan yüz çevirdiklerini Ebu Hanife'nin fıkhıyla,  İbn  İshak'ın  Meğazisiyle  uğraştıklarını  gördüm.”  Bu  sözleriyle,  bu  hadisi  bundan dolayı vazettiğini (uydurduğunu) söylemektedir.

5-  Bir  mezhep,  bir  tarikat,  bir  şehir,  bir  önder  ya  da  bir  kabileye  taassubla  bağlanarak, taassubla  bağlandığı  şeyin  faziletlerine  ve  onların  övülmesine  dair  hadisler  uydurmuşlardır. Meysere b. Abd Rabbih gibi. Bu kimse Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem adına Ali b. Ebi Talib Radıyallahu anh'ın faziletlerine dair yetmiş hadis uydurduğunu itiraf etmiştir.

HADİS USÛLÜNE GİRİŞ -  Muhammed Salih el-Useymîn

 ---------------------------------------------------------------------------------

2[2]  Buhârî ve Muslim.

3[3]   Tabiînin  büyükleri,  Said  b.  el-Müseyyeb  ve  Urve  b.  ez-Zübeyr  gibi  rivayetlerinin  çoğunluğu  ashab-ı

kiramdan gelenlerdir.

4[4]  Doğrusu  Berire’dir.  Hat  benzerliği  dolayısıyla  yanlış  okuma  sonucu  “Bureyde”  olarak  yazılmış  olmalıdır. Meselâ, bk. İbn Hacer, el-İsâbe, Beyrut 1415/1995, VIII, 50. (Çeviren)

5[5]  Muslim